{"id":230581,"date":"2026-08-27T02:00:00","date_gmt":"2026-08-27T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.fundacioncarf.org\/?p=230581"},"modified":"2026-07-08T09:46:54","modified_gmt":"2026-07-08T07:46:54","slug":"actitudes-de-jesus-ante-el-sufrimiento-humano","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/staging.fundacioncarf.org\/pl\/actitudes-de-jesus-ante-el-sufrimiento-humano\/","title":{"rendered":"Postawy Jezusa wobec ludzkiego cierpienia"},"content":{"rendered":"

Kto patrzy na Chrystusa i \u017cyje z Nim, ten kroczy wraz z Nim i na\u015bladuje Jego postaw\u0119. W jednym Przem\u00f3wienie wyg\u0142oszone podczas posiedzenia plenarnego Papieskiej Komisji Biblijnej<\/em><\/a> (11 kwietnia 2024 r.) nast\u0119pca Piotra, papie\u017c Franciszek, wezwa\u0142 nas do na\u015bladowania postaw Jezusa, a konkretnie w obliczu choroby i ludzkiego cierpienia.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00abWszyscy chwiejemy si\u0119 pod ci\u0119\u017carem tych do\u015bwiadcze\u0144 i powinni\u015bmy pomaga\u0107 sobie nawzajem w ich przezwyci\u0119\u017caniu, prze\u017cywaj\u0105c je \u2018w relacji\u2019, nie zamykaj\u0105c si\u0119 w sobie <\/strong>i tak, by uzasadniony bunt nie przerodzi\u0142 si\u0119 w izolacja, porzucenie lub rozpacz<\/strong>\".<\/p>\n\n\n\n

Z do\u015bwiadcze\u0144 m\u0119drc\u00f3w i r\u00f3\u017cnych kultur wiemy, \u017ce b\u00f3l i choroba, zw\u0142aszcza je\u015bli spojrzymy na nie w \u015bwietle wiary, mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 decyduj\u0105cymi czynnikami w droga dojrzewania<\/em><\/strong>; poniewa\u017c cierpienie, mi\u0119dzy innymi, pozwala odr\u00f3\u017cni\u0107 to, co istotne, od tego, co nie jest.<\/p>\n\n\n\n

Papie\u017c Franciszek stwierdzi\u0142, \u017ce jest to przede wszystkim przyk\u0142ad Jezusa<\/strong> Ten, kt\u00f3ry wskazuje drog\u0119, postawy, jakie powinni\u015bmy przyj\u0105\u0107 wobec choroby oraz w\u0142asnego i cudzego cierpienia, i przekszta\u0142ci\u0107 je w konstruktywne dzia\u0142ania: \u00abZach\u0119ca nas On do troski o osoby dotkni\u0119te chorob\u0105, pe\u0142ne determinacji, by pokona\u0107 chorob\u0119; jednocze\u015bnie delikatnie zach\u0119ca nas do zjednoczenia naszych cierpie\u0144 z Jego zbawcz\u0105 ofiar\u0105, niczym ziarno, kt\u00f3re wydaje owoc\u00bb. Dba\u0107 o to i stara\u0107 si\u0119 to przezwyci\u0119\u017cy\u0107, jednoczy\u0107 i przyjmowa\u0107 na siebie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, od momentu, gdy si\u0119 to zacz\u0119\u0142o w trakcie swojego pontyfikatu, 19 marca 2013 r.<\/em>, nauczaj\u0105c \u2013 r\u00f3wnie\u017c gdy przywo\u0142ywa\u0142 przyk\u0142ad \u015bw. J\u00f3zefa \u2013 o chrze\u015bcija\u0144skim i ludzkim obowi\u0105zku strzec i s\u0142u\u017cy\u0107,<\/em> blisko\u015bci i troski o innych, zw\u0142aszcza o tych, kt\u00f3rzy wychodz\u0105 nam naprzeciw lub do kt\u00f3rych mo\u017cemy dotrze\u0107, aby przynie\u015b\u0107 im ulg\u0119 w ich potrzebach (por. r\u00f3wnie\u017c Or\u0119dzie z okazji \u015awiatowego Dnia Pokoju, 1 stycznia 2021 r., po\u015bwi\u0119cone tematowi \u00abKultura troski jako droga do pokoju\u201d<\/em>\u00bb).<\/p>\n\n\n\n

Papie\u017c Franciszek zaznaczy\u0142, \u017ce wizja oparta na wierze mo\u017ce sk\u0142oni\u0107 nas do stawiania czo\u0142a cierpieniu poprzez dwie kluczowe postawy: wsp\u00f3\u0142czucie i otwarto\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czucie poparte czynami<\/h2>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czucie<\/a> nie jest to uczucie powierzchowne i przemijaj\u0105ce, pozbawione zobowi\u0105za\u0144 i konsekwencji, ani ograniczaj\u0105ce si\u0119 jedynie do s\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c Benedykt XVI zauwa\u017cy\u0142, \u017ce \u00abwielko\u015b\u0107 ludzko\u015bci zale\u017cy zasadniczo od jej stosunku do cierpienia i do tych, kt\u00f3rzy cierpi\u0105. Dotyczy to zar\u00f3wno jednostki, jak i spo\u0142ecze\u0144stwa. Spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re nie potrafi zaakceptowa\u0107 cierpi\u0105cych i nie jest w stanie poprzez wsp\u00f3\u0142czucie przyczyni\u0107 si\u0119 do tego, by cierpienie to by\u0142o dzielone i znoszone r\u00f3wnie\u017c w g\u0142\u0119bi serca, jest spo\u0142ecze\u0144stwem okrutnym i nieludzkim\u00bb (enc. Spe salvi,<\/em> 38).<\/p>\n\n\n\n

W podobnym duchu wypowiada si\u0119 Franciszek w tym samym przem\u00f3wieniu skierowanym do Papieskiej Komisji Biblijnej, podkre\u015blaj\u0105c w\u0142a\u015bnie wsp\u00f3\u0142czucie Jezusa:<\/p>\n\n\n\n

\u00abWsp\u00f3\u0142czucie wskazuje na powtarzaj\u0105ce si\u0119 i charakterystyczne podej\u015bcie Pana wobec os\u00f3b s\u0142abych i potrzebuj\u0105cych<\/strong> kt\u00f3ry napotyka. Widz\u0105c twarze tak wielu ludzi \u2013 owiec bez pasterza, kt\u00f3re z trudem poszukuj\u0105 swojej drogi w \u017cyciu (por. Mk 6, 34) \u2013 Jezus jest poruszony. Wsp\u00f3\u0142czuje g\u0142odnemu i wyczerpanemu t\u0142umowi (por. Mk 8, 2) i nieustannie przyjmuje chorych (por. Mk 1, 32), kt\u00f3rych pro\u015bby wys\u0142uchuje: pomy\u015blmy o niewidomych, kt\u00f3rzy Go b\u0142agaj\u0105 (por. Mt 20, 34), oraz o licznych chorych, kt\u00f3rzy prosz\u0105 o uzdrowienie (por. \u0141k 17, 11\u201319); odczuwa \u2018wielkie wsp\u00f3\u0142czucie\u2019 \u2013 jak m\u00f3wi Ewangelia \u2013 wobec wdowy, kt\u00f3ra odprowadza swojego jedynego syna do grobu (por. \u0141k 7,13). <\/p>\n\n\n\n

Ogromne wsp\u00f3\u0142czucie. To wsp\u00f3\u0142czucie przejawia si\u0119 w postaci blisko\u015bci i sprawia, \u017ce Jezus uto\u017csamia si\u0119 z cierpi\u0105cym<\/strong>: \u2018By\u0142em chory, a wy przyszli\u015bcie mnie odwiedzi\u0107\u2019 (Mt 25,36)\u00bb.<\/p>\n\n\n\n

Przyjrzyjmy si\u0119 temu uwa\u017cnie: Jezus jest poruszony, wsp\u00f3\u0142czuje i zbli\u017ca si\u0119 do cierpi\u0105cego, a\u017c w ko\u0144cu uto\u017csamia si\u0119 z nim.<\/p>\n\n\n\n

Co ujawnia nam takie post\u0119powanie Jezusa? On tryb<\/em><\/strong> zbli\u017cy\u0107 si\u0119 Jezus<\/a> w obliczu b\u00f3lu: nie przede wszystkim poprzez \u00abwyja\u015bnienia\u00bb \u2013 do kt\u00f3rych zazwyczaj mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 \u2013 ani poprzez bezowocne s\u0142owa otuchy i pocieszenia, ani poprzez mi\u0142e s\u0142owa czy zbi\u00f3r gotowych reakcji emocjonalnych, jak to czasami wida\u0107 w opowie\u015bciach Pisma \u015awi\u0119tego, na przyk\u0142ad w przypadku przyjaci\u00f3\u0142 Hioba, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 teoretycznie wyja\u015bni\u0107 cierpienie, wi\u0105\u017c\u0105c je z bosk\u0105 kar\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\u00abOdpowied\u017a Jezusa ma zasadnicze znaczenie; sk\u0142ada si\u0119 z \u2018wsp\u00f3\u0142czucia, kt\u00f3re przyjmuje na siebie\u2019 i kt\u00f3re, przyjmuj\u0105c na siebie, zbawia cz\u0142owieka oraz przemienia jego b\u00f3l. Chrystus przemieni\u0142 nasz b\u00f3l, przyjmuj\u0105c go na siebie a\u017c do ko\u0144ca: prze\u017cywaj\u0105c go, cierpi\u0105c go i ofiarowuj\u0105c jako dar mi\u0142o\u015bci. Nie udzieli\u0142 \u0142atwych odpowiedzi na nasze \u2018dlaczego\u2019, lecz na krzy\u017cu uczyni\u0142 swoim nasze wielkie \u2018dlaczego\u2019 (por. Mk 15, 34)\u00bb.<\/p>\n\n\n\n

Franciszek wskazuje zatem, \u017ce dzi\u0119ki zg\u0142\u0119bianiu Pisma \u015awi\u0119tego mo\u017cemy oczy\u015bci\u0107 si\u0119 z pewnych b\u0142\u0119dnych postaw i nauczy\u0107 si\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 drog\u0105 wytyczon\u0105 przez Jezusa: \u00abPoruszy\u0107 temat ludzkiego cierpienia <\/strong>w\u0142asnymi r\u0119kami, z pokor\u0105, \u0142agodno\u015bci\u0105 i spokojem, aby w imieniu Boga, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem, nie\u015b\u0107 blisko\u015b\u0107 zbawczego i konkretnego wsparcia. Dotkn\u0105\u0107 r\u0119k\u0105, a nie tylko teoretycznie<\/strong>\u00bb. Papie\u017c wyra\u017ca si\u0119 jasno i bezpo\u015brednio.<\/p>\n\n\n\n

Integracja oparta na solidarno\u015bci<\/h3>\n\n\n\n

Chocia\u017c nie jest to s\u0142owo biblijne, termin ten w\u0142\u0105czenie<\/em>, jak podkre\u015bla Franciszek, dobrze oddaje to jedn\u0105 z najwybitniejszych cech stylu Jezusa: wychodzenie naprzeciw grzesznikowi, zagubionemu, wykluczonemu, pi\u0119tnowanemu, aby sta\u0142 si\u0119 przyj\u0119ty<\/strong> w domu Ojca oraz utwardzony<\/strong> ca\u0142kowicie \u2013 cia\u0142em, dusz\u0105 i duchem (na przyk\u0142ad syn marnotrawny lub tr\u0119dowaci). Ponadto Jezus pragnie udost\u0119pni\u0107<\/strong> przekazuje uczniom t\u0119 misj\u0119 i postaw\u0119 pocieszenia: nakazuje im opiekowa\u0107 si\u0119 chorymi i b\u0142ogos\u0142awi\u0107 ich w Jego imieniu (por. Mt 10,8; \u0141k 10,9; \u0141k 4,18-19).<\/p>\n\n\n\n

\u00abDlatego w\u0142a\u015bnie poprzez do\u015bwiadczenie cierpienia i choroby, my, jako Ko\u015bci\u00f3\u0142, jeste\u015bmy powo\u0142ani do pod\u0105\u017cania razem z wszystkimi, w duchu chrze\u015bcija\u0144skiej i ludzkiej solidarno\u015bci, stwarzaj\u0105c \u2013 w imi\u0119 naszej wsp\u00f3lnej krucho\u015bci \u2013 okazje do dialogu i nadziei<\/strong>\u00bb. Wyra\u017anym przyk\u0142adem jest przypowie\u015b\u0107 o mi\u0142osiernym Samarytaninie, kt\u00f3ra pokazuje, \u00abjakimi dzia\u0142aniami mo\u017cna odbudowa\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119, opieraj\u0105c si\u0119 na m\u0119\u017cczyznach i kobietach, kt\u00f3rzy przyjmuj\u0105 na siebie krucho\u015b\u0107 innych, nie pozwalaj\u0105 na powstanie spo\u0142ecze\u0144stwa opartego na wykluczeniu, lecz staj\u0105 si\u0119 bli\u017animi i podnosz\u0105 oraz przywracaj\u0105 do zdrowia upad\u0142ego, aby dobro sta\u0142o si\u0119 wsp\u00f3lnym dobrem\u00bb (enc. Fratelli tutti,<\/em> nr 67).<\/p>\n\n\n\n

Papie\u017c wskazuje \u2013 w\u0142a\u015bnie przed specjalistami w dziedzinie Biblii \u2013 na kluczow\u0105 zasad\u0119: \u00abS\u0142owo Bo\u017ce jest pot\u0119\u017cne antidotum na wszelk\u0105 zamkni\u0119to\u015b\u0107, abstrakcyjno\u015b\u0107 i ideologizacj\u0119 wiary:<\/strong> odczytana w duchu, w jakim zosta\u0142a napisana, podsyca nami\u0119tno\u015b\u0107<\/strong> w imi\u0119 Boga i cz\u0142owieka, pobudza mi\u0142o\u015b\u0107 bli\u017aniego i rozbudza gorliwo\u015b\u0107 apostolsk\u0105<\/strong>\u00bb. I w\u0142a\u015bnie dlatego Ko\u015bci\u00f3\u0142 nieustannie potrzebuje czerpa\u0107 \u2013 i dawa\u0107 pi\u0107 \u2013 ze \u017ar\u00f3de\u0142 S\u0142owa.<\/p>\n\n\n\n

\"Jes\u00fas<\/figure>\n\n\n\n

Wobec os\u00f3b niepe\u0142nosprawnych<\/h3>\n\n\n\n

Te same postawy Jezusa \u2013 wsp\u00f3\u0142czucie, troska i otwarto\u015b\u0107 \u2013 kt\u00f3re powinni\u015bmy uczyni\u0107 naszymi, mo\u017cemy dostrzec w Jego spotkaniach z osobami niepe\u0142nosprawnymi, jak pouczy\u0142 papie\u017c tego samego dnia w swoim Przem\u00f3wienie wyg\u0142oszone przed Akademi\u0105 Nauk Spo\u0142ecznych<\/em> (11 kwietnia 2024 r.).<\/p>\n\n\n\n

Jezus prosz\u0119 skontaktowa\u0107 si\u0119 z nimi<\/strong> (nie ignoruje ich ani nie zaprzecza ich istnieniu, nie marginalizuje ich ani nie odrzuca); ponadto zmienia sens Pa\u0144stwa do\u015bwiadcze\u0144 \u017cyciowych<\/strong>, wraz z \u00abzaproszeniem do tkania\u201d wyj\u0105tkowa relacja z Bogiem<\/strong> aby to zrobi\u0107 ponownie rozkwitn\u0105\u0107<\/strong> \u00bbludziom\u201d, jak wida\u0107 na przyk\u0142adzie niewidomego Bartymeusza (por. Mk 10,46-52).<\/p>\n\n\n\n

Obecna kultura odrzucania i marnotrawstwa \u2013 ubolewa papie\u017c Bergoglio \u2013 \u0142atwo prowadzi te osoby do postrzegania w\u0142asnego \u017cycia jako ci\u0119\u017caru dla nich samych i dla ich bliskich. W ten spos\u00f3b taka mentalno\u015b\u0107 otwiera drog\u0119 ku kulturze \u015bmierci, aborcji i eutanazji.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego nast\u0119pca Piotra proponuje, aby \u00abwalka z kultur\u0105 odrzucania oznacza\u0142a promowanie kultury integracji <\/strong>\u2013musz\u0105 by\u0107 zjednoczeni\u2013, tworzy\u0107 i wzmacnia\u0107 wi\u0119zi przynale\u017cno\u015bci<\/strong> \u00bbna rzecz spo\u0142ecze\u0144stwa\u00ab, dzia\u0142a\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza w najbiedniejszych krajach \u2013 \u201ena rzecz wi\u0119kszej sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna<\/strong> oraz za zniesienie r\u00f3\u017cnego rodzaju barier, kt\u00f3re uniemo\u017cliwiaj\u0105 tak wielu osobom korzystanie z podstawowych praw i wolno\u015bci\u00bb. Wyniki tych dzia\u0142a\u0144 s\u0105 bardziej widoczne w krajach o wy\u017cszym poziomie rozwoju gospodarczego.<\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy zrozumie\u0107, \u017ce ta kultura pe\u0142nej integracji jest promowana w pe\u0142niejszym stopniu \u00abgdy osoby niepe\u0142nosprawne nie s\u0105 biernymi odbiorcami, lecz uczestnicz\u0105 w \u017cyciu spo\u0142ecznym jako g\u0142\u00f3wni motorzy zmian<\/strong>\u00bb. Dlatego twierdzi, \u017ce \u00absubsydiarno\u015b\u0107 i uczestnictwo <\/strong>s\u0105 to dwa filary skutecznej integracji. W tym kontek\u015bcie \u0142atwo zrozumie\u0107 znaczenie stowarzyszenia i ruchy<\/strong> os\u00f3b niepe\u0142nosprawnych, kt\u00f3re wspieraj\u0105 ich uczestnictwo w \u017cyciu spo\u0142ecznym\u00bb.<\/p>\n\n\n\n

3 wypowiedzi Ludwika XIV podczas jego wizyty na Gran Canarii<\/h2>\n\n\n\n

Podczas spotkania po\u015bwi\u0119conego kwestiom przyjmowania migrant\u00f3w, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 w porcie Arguinegu\u00edn (Gran Canaria), papie\u017c Leon XIV podzieli\u0142 si\u0119 refleksjami na temat cierpienia os\u00f3b zmuszonych do opuszczenia swoich dom\u00f3w z powodu ub\u00f3stwa, przemocy, wojny lub wyzysku. S\u0142owa te odzwierciedlaj\u0105 jego wezwanie do uznania godno\u015bci ka\u017cdej osoby oraz do tego, by nie pozostawa\u0107 oboj\u0119tnym wobec ludzkiego cierpienia.<\/p>\n\n\n\n

\n

\u00abJak Pa\u0144stwo widz\u0105, nosz\u0119 na palcu pier\u015bcie\u0144 zwany \u00abpier\u015bcieniem Rybaka\u00bb. Ju\u017c sama jego nazwa przenosi nas nad Jezioro Galilejskie, gdzie Chrystus powo\u0142a\u0142 Piotra i rzek\u0142 do niego: \u00abOdt\u0105d b\u0119dziesz rybakiem ludzi\u00bb (\u0141k 5,10). Ko\u015bci\u00f3\u0142 odczytuje ten werset jako obraz swojej misji. Jednak tutaj oraz w miejscach takich jak El Hierro to wezwanie nabiera dos\u0142ownego i bolesnego znaczenia. Ta wyspa, niewielka pod wzgl\u0119dem powierzchni, ale wielka pod wzgl\u0119dem ludzkiej dobroci, przyj\u0119\u0142a tysi\u0105ce os\u00f3b wyrwanych ze swojej ojczyzny i pozostawionych na \u0142asce kruchej \u0142odzi. S\u0105 tu ludzie uratowani z morza oraz martwe cia\u0142a wy\u0142owione z w\u00f3d. <\/p>\n\n\n\n

Dlatego Nast\u0119pca Piotra nie mo\u017ce pozostawa\u0107 oboj\u0119tny wobec tych nabrze\u017cy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mo\u017ce odwraca\u0107 wzroku od tych w\u00f3d ani od \u017cadnego miejsca, gdzie g\u0142\u00f3d, pragnienie, przemoc, strach czy wygnanie nadal rani\u0105 godno\u015b\u0107 ludzk\u0105. Uczniowie Jezusa nie mog\u0105 traktowa\u0107 jako obcego wo\u0142ania tych, kt\u00f3rzy krzycz\u0105 w ciemno\u015bciach nocy.\u00bb<\/p>\n\n\n\n

\n<\/blockquote>\n\n\n\n
\n

\u00abDroga Blessing, cho\u0107 nie ma Pani tu dzisiaj, to jednak s\u0142ycha\u0107 Pani g\u0142os. Dzi\u0119kujemy za podzielenie si\u0119 z nami swoj\u0105 histori\u0105. Pani imi\u0119 oznacza b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo i przypomina nam, \u017ce ka\u017cde ludzkie \u017cycie jest Bo\u017cym b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem. Nikt nie mo\u017ce jej kupi\u0107, sprzeda\u0107, wykorzysta\u0107 ani odrzuci\u0107, poniewa\u017c w ka\u017cdej osobie ja\u015bnieje obraz i podobie\u0144stwo Stw\u00f3rcy (por. Rdz 1,27). Powiedzia\u0142a Pani nam, \u017ce opu\u015bci\u0142a Pani sw\u00f3j kraj nie dlatego, \u017ce tego Pani chcia\u0142a, ale dlatego, \u017ce nie mia\u0142a Pani innego wyboru. W Pani s\u0142owach s\u0142yszymy dramat tak wielu os\u00f3b zmuszonych do wyjazdu, poniewa\u017c ub\u00f3stwo, wojna, zagro\u017cenie lub wyzysk zamkn\u0119\u0142y przed nimi wszystkie drogi.<\/p>\n\n\n\n

Chcia\u0142abym, aby ta wiadomo\u015b\u0107 dotar\u0142a do Pani oraz do tak wielu kobiet, kt\u00f3re pad\u0142y ofiar\u0105 handlu lud\u017ami i wyzysku: nawet je\u015bli inni wycenili Pani cia\u0142o, B\u00f3g nigdy nie przesta\u0142 postrzega\u0107 Pani jako kogo\u015b bezcennego.\u00bb<\/p>\n\n\n\n

\n<\/blockquote>\n\n\n\n
\n

\u00abTa tragedia powinna sta\u0107 si\u0119 okazj\u0105 do refleksji: dla kraj\u00f3w pochodzenia, kt\u00f3re musz\u0105 stworzy\u0107 warunki sprzyjaj\u0105ce pokojowi, sprawiedliwo\u015bci i rozwojowi; dla kraj\u00f3w tranzytowych, kt\u00f3rych zadaniem jest ochrona os\u00f3b s\u0142abszych i niepozostawianie ich w r\u0119kach sieci przest\u0119pczych; dla Europy, kt\u00f3ra nie mo\u017ce g\u0142osi\u0107 godno\u015bci ludzkiej i przyzwyczaja\u0107 si\u0119 do tego, \u017ce Morze \u015ar\u00f3dziemne i Atlantyk staj\u0105 si\u0119 cmentarzami bez nagrobk\u00f3w; dla spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej, wezwanej do skutecznej i wytrwa\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy.\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Pan Ramiro Pellitero Iglesias<\/strong>Profesor teologii pastoralnej na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Nawarry.<\/p>\n\n\n\n

Opublikowano w Ko\u015bci\u00f3\u0142 i nowa ewangelizacja<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Spis tre\u015bci<\/h2>